مشهد معاصر

مشهد معاصر
 27 بهمن 1394  |  736 بازدید

مشهد معاصر

دخالت در بافت كالبدي آن نيز با كشيده شدن خيابانهاي جديد بر بافت تاريخي مثل خيابانهاي طبرسي ،‌امام رضا(ع)،‌ بهار و غيره آغازگرديد.

تحولات مشهد در دوره اول پهلوی (1300-1320ه-ش):

عده‌ای از متخصصان مسائل شهري، مقطع زماني 1300تا پايان حكومت قاجاريه و آغاز حكومت رضاخان را شروع تحولات اساسي در روند «شهرنشینی » و «شهرگرايي» در ايران دانسته و بافت فيزيكي ماقبل1300 را بافت تاريخي و گسترش‌های بعدي را كه در فراسوي حصار و ديوارهاي قديمي شهرها اتفاق افتاده «بافت جديد »می‌دانند كه روند شکل‌گیری آن در طول زمان تغيير كرده است.

دخالت در بافت كالبدي آن نيز با كشيده شدن خیابان‌های جديد بر بافت تاريخي مثل خیابان‌های طبرسي ،‌امام رضا(ع)،‌ بهار و غيره آغاز گردید.

علاوه بر دخالت‌های فيزيكي فعالیت‌های ديگري نيز در زمان رضاخان در شهر مشهد انجام گرفت و زمينه رشد فيزيكي شهر را فراهم نمود كه مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از :‌تأسيس بيمارستان امام رضا(ع) در سال 1313تأسیس كارخانه قند آبكوه در سال 1314، تأسیس دانشكده پزشكي در سال 1318و غيره.

خريداري اولين كارخانه برق در سال 1315و نصب آن در خيابان طبرسي ورود ماشين به شبكه حمل‌ونقل درون‌شهری با 2دستگاه اتوبوس در سال 1318،‌جايگزيني تدريجي آن به‌جای درشكه از اقداماتي است كه در طي سال‌های (1300-1320) در شهر مشهد انجام گرفت و نقش مهمي در رشد فيزيكي شهر داشت. مشهد در اولين سرشماري عمومي كشور كه در سال 1318از چند شهریه عمل آمد دارای 76471نفر جمعيت بوده است .

 

تحولات شهر مشهد در دوره دوم پهلوي (1320-1357ه-ش):

مشهد از شهريور 1320 كه مصادف با اشغال ايران توسط نيروهاي متفقين به دليل وجود ناامني در مناطق روستايي و امنيت مناسب در مشهد به علت وجود پادگان‌ها و مراكز نظامي و نيز خشک‌سالی‌های جنوب خراسان به‌ویژه در سال زراعي 1326-27و تأسیس دانشگاه مشهد در سال 1326 ه-ش پذيراي جمعيت زيادي بود كه در رشد جمعيت نقش داشته‌اند .

به دنبال دگرگونی‌های سياسي، اقليمي و آموزشي فوق، تحولات تكنيكي به‌ویژه مجهز شدن شبكه حمل‌ونقل درون‌شهری به وسايل نقليه جديد (افزايش اتوبوس‌ها از 2 دستگاه به 77 دستگاه ، ورود تعداد 10 دستگاه تاكسي در سال 1328 كه تا سال 1324 به 200 دستگاه افزايش يافت ) و از همه مهم‌تر برقراري ارتباط بين مشهد و تهران از طريق شبكه راه‌آهن در سال 1336 ه-ش و نيز پرداخت وام به دارندگان زمینه‌ای وقفي توسط بانك رهني در سال 1336 ه-ش از عواملي بودند كه دست‌به‌دست يكديگر داده و جمعيت شهر مشهد در سال 1335 ه-ش به 241989 نفر رسانده است به‌طوری‌که رشد سالانه جمعيت در طول 16 سال (1319-1335 ه-ش) به‌طور متوسط 2% بوده است .

از حدود سال 1335 ه-ش به دليل تغييرات اساسي در ساخت اقتصادي كشور به‌ویژه درآمد حاصل از فروش نفت، مستحكم شدن سياست‌هاي تجاري - اقتصادي و فرهنگي ، گسستگي نظام ارباب‌رعیتی به دنبال اجراي اصلاحات ارضي در سا ل 1342 ه-ش ، رشد جمعيت نيز دچار تغيير و تحولاتي اساسي گرديد به‌طوری‌که جمعيت شهر از 241998 نفر در سال 1335 ه-ش به 409616 نفر در سال 1345 رسيد مه نرخ رشد سالانه‌ای در حدود 5/4 درصد داشته است .

همچنين وسعت شهر نيز از 16 به 33 کیلومترمربع يعني بيش از 2 برابر افزايش يافت .توسعه شبكه حمل‌ونقل هوايي، تأسیس کارخانجات و توسعه فعالیت‌های بهداشتي نيز ازجمله مواردي بودند كه در توسعه فيزيكي شهر مشهد مؤثر واقع شدند.

مشكلات ناشي از رشد جمعيت ، بی‌توجهی به نحوه استفاده از اراضي ، توسعه نامنظم شهر و ساير مشكلات عمومي باعث گرديد كه تهيه طرح جامع شهر در سال 1346 به مهندسين مشاور ابلاغ گردد. اين طرح براي يك دوره 25 ساله (1345-70) در پنج مرحله 5 ساله تنظيم و در سال 1350 به شوراي عالي شهرسازی تسليم و پس از تصويب مراحل اجرايي آن، در سال 1352 به شهرداري ابلاغ گرديد.

در طرح جامع سمت توسعه آينده شهر به‌صورت پيوسته در غرب شهر با توجه به‌پیش بيني افزايش جمعيت 409616 نفر در سال 1345 به 1465000 در سال 1370 پیش‌بینی گرديد. در اين طرح وسعت شهر از 33/4 به 170 کیلومترمربع افزايش مي‌يافت .

همگام با مراحل تهيه طرح جامع و تفضيلي, شهر ازنظر فيزيكي و جمعيتي به رشد ادامه می‌داد به‌طوری‌که جمعيت مشهد در سال 1355 به 667770 نفر ( با نرخ رشد سالانه بين 1345-55 حدود ) افزايش يافت .در طرح جامع ، الگوي مداخله در يافت قديم شهر و به‌ویژه اطراف حرم مطهر نيز تهيه و نقشه پيشنهادي ارائه گرديد ولي به مرحله اجرا درنیامد.در سال 1354 طرح توسعه حرم اجرا شد كه تعداد زيادي از بازارچه‌ها ، مساجد، مدارس قديمي، واحدهاي تجاري و مسكوني تخريب و بازار رضا(ع) نيز به‌منظور واگذاري به صاحبان مغازه‌هاي تخريبي در مشرق ميدان آب ساخته شد.

 

تحولات شهر مشهد بعد از پيروزي انقلاب اسلامي (1357)

كشور ايران در دهه 1350 آبستن تحولات سياسي عظيمي بود كه در سال 1375 به پيروزي انقلاب اسلامي و دگرگوني ساختار سياسي - حكومتي كشور منجر گرديد. اثرات انقلاب در ابعاد شهري شامل: تصويب قانوني اراضي موات شهري(1357) تصويب قانون زمين شهري (1358) تصويب قانون زمين شهري (1361) طرح مجدد الگوي نوشهرها (1364) و... بود كه بر كيفيت شهرنشيني تأثیر بسزايي داشت. سال 1375 به دليل وقوع كودتاي ماركسيستي در افغانستان حدود 000/557 نفر از مهاجرين افغاني در خراسان ساكن شدند كه از اين تعداد حدود 296500 نفر (53/2 %) در شهر مشهد به‌ویژه در حاشيه قلعه ساختمان و گلشهر سكني گزيدند. همچنين درنتیجه وقوع جنگ تحميلي عراق عليه ايران عده‌ای از مهاجرين جنگ تحميلي وارد خراسان و به‌ویژه شهر مشهد شدند. عوامل فوق به همراه مهاجرت‌های روستا - شهري دست‌به‌دست هم داده و باعث رشد سريع جمعيت شهر در اين دوره گرديد به‌طوری‌که جمعيت از 667/770 نفر در سال 1355 به 1/462/50 نفر در سال 1365 با نرخ رشدي معادل 8 % در سال افزايش يافت كه بالاترين نرخ رشد جمعيت شهري در ايران بوده است.

مساحت شهر نيز در اين دوره (65-1355) از 78 به 220 كيلومتري با نرخ رشد معادل 11 % در سال، افزايش يافت.

مشهد از شهريور 1320 كه مصادف با اشغال ايران توسط نيروهاي متفقين به دليل وجود ناامني در مناطق روستايي و امنيت مناسب در مشهد به علت وجود پادگان‌ها و مراكز نظامي و نيز خشک‌سالی‌های جنوب خراسان به‌ویژه در سال زراعي 1326-27و تأسیس دانشگاه مشهد در سال 1326 ه-ش پذيراي جمعيت زيادي بود كه در رشد جمعيت نقش داشته‌اند.

به دنبال دگرگونی‌های سياسي، اقليمي و آموزشي فوق، تحولات تكنيكي به‌ویژه مجهز شدن شبكه حمل‌ونقل درون‌شهری به وسايل نقليه جديد (افزايش اتوبوس‌ها از 2 دستگاه به 77 دستگاه، ورود تعداد 10 دستگاه تاكسي در سال 1328 كه تا سال 1324 به 200 دستگاه افزايش يافت) و از همه مهم‌تر برقراري ارتباط بين مشهد و تهران از طريق شبكه راه‌آهن در سال 1336 ه-ش و نيز پرداخت وام به دارندگان زمین‌های وقفي توسط بانك رهني در سال 1336 ه-ش از عواملي بودند كه دست‌به‌دست يكديگر داده و جمعيت شهر مشهد در سال 1335 ه-ش به 241989 نفر رسانده است به‌طوری‌که رشد سالانه جمعيت در طول 16 سال (1319-1335 ه-ش) به‌طور متوسط 2% بوده است.

از حدود سال 1335 ه-ش به دليل تغييرات اساسي در ساخت اقتصادي كشور به‌ویژه درآمد حاصل از فروش نفت، مستحكم شدن سياست‌هاي تجاري-اقتصادي و فرهنگي، گسستگي نظام ارباب‌رعیتی به دنبال اجراي اصلاحات ارضي در سا ل 1342 ه-ش، رشد جمعيت نيز دچار تغيير و تحولاتي اساسي گرديد به‌طوری‌که جمعيت شهر از 241998 نفر در سال 1335 ه-ش به 409616 نفر در سال 1345 رسيدكه نرخ رشد سالانه‌ای در حدود 5/4 درصد داشته است.

همچنين وسعت شهر نيز از 16 به 33 کیلومترمربع يعني بيش از 2 برابر افزايش يافت. توسعه شبكه حمل‌ونقل هوايي، تأسیس كارخانجات و توسعه فعالیت‌های بهداشتي نيز ازجمله مواردي بودند كه در توسعه فيزيكي شهر مشهد مؤثر واقع شدند. مشكلات ناشي از رشد جمعيت، بی‌توجهی به نحوه استفاده از اراضي، توسعه نامنظم شهر و ساير مشكلات عمومي باعث گرديد كه تهيه طرح جامع شهر در سال 1346 به مهندسين مشاور ابلاغ گردد. اين طرح براي يك دوره 25 ساله (1345-70) در پنج مرحله 5 ساله تنظيم و در سال 1350 به شوراي عالي شهرسازی تسليم و پس از تصويب مراحل اجرايي آن، در سال 1352 به شهرداري ابلاغ گرديد.

در طرح جامع سمت توسعه آينده شهر به‌صورت پيوسته در غرب شهر با توجه به‌پیش بيني افزايش جمعيت 409616 نفر در سال 1345 به 1465000 در سال 1370 پیش‌بینی گرديد. در اين طرح وسعت شهر از 33/4 به 170 کیلومترمربع افزايش مي‌يافت. همگام با مراحل تهيه طرح جامع، و تفضیلی شهر ازنظر فيزيكي و جمعيتي به رشد ادامه می‌داد به‌طوری‌که جمعيت مشهد در سال 1355 به 667770 نفر ( با نرخ رشد سالانه بين 1345-55 حدود) افزايش يافت.در طرح جامع، الگوي مداخله در يافت قديم شهر و به‌ویژه اطراف حرم مطهر نيز تهيه و نقشه پيشنهادي ارائه گرديد ولي به مرحله اجرا درنیامد.در سال 1354 طرح توسعه حرم اجرا شد كه تعداد زيادي از بازارچه‌ها، مساجد، مدارس قديمي، واحدهاي تجاري و مسكوني تخريب و بازار رضا(ع) نيز به‌منظور واگذاري به صاحبان مغازه‌هاي تخريبي در مشرق ميدان آب ساخته شد.

  افزودن نظر