تاریخچه ساخت حرم امام رضا (علیه السلام)

تاریخچه ساخت حرم امام رضا (علیه السلام)
 15 مهر 1395  |  1268 بازدید

تاریخچه ساخت حرم امام رضا (علیه السلام)

بوبكر شهمرد، از پیشكاران نوح بن منصور سامانی، شهادت‌گاه علی بن موسی الرضا (علیه السلام)، امام هشتم شیعیان را آباد كرد.

بنای حرم در طول تاریخ و به‌تدریج ساخته شد و گسترش یافت. در به‌وجود آمدن فضای كنونی حرم، مردان و زنانی بلندهمت، در هر دوره‌ای از تاریخ ایران‌زمین، نقشی داشته‌اند كه نام خود را تا ابد زیر نام حضرت رضا (علیه‌السلام) جاودانه كرده‌اند. هر كاشی و سنگی كه بر دیوارهای حرم جای گرفته، نشان از عشق و ارادت مردمانی از این سرزمین به مولا و آقایشان حضرت رضا (علیه‌السلام) دارد. تاریخ موجود در كتیبه‌‌های حرم، از دوره سامانیان تا دوره قاجاریه را نشان می‌دهد.

 با شهادت امام رضا (ع)در سال 203هجری قمری پیکر پاک آن حضرت را در کنار قبر هارون‌الرشید که به بقعه هارونی مشهور بود به خاک سپردند . این عمارت در میان خانه باغ بزرگ و مصفایی قرار داشت که محل حکمرانی مالک آن "حمید بن قحطبه طایی"والی توس بود.

 

سامانیان؛ اولین آبادگران

به روایت تاریخ، بوبكر شهمرد، از پیشكاران نوح بن منصور سامانی، شهادت‌گاه علی بن موسی‌الرضا (علیه‌السلام)، امام هشتم شیعیان را آباد كرد.

به گفته ابن‌بابویه، محمد بن عبدالرزاق طوسی و امیر محمدیه، از امرای عهد سامانی، در دوران امارتشان نسبت به مرقد مطهر امام (علیه‌السلام) كمال ارادت و توجه داشتند و تزییناتی در حرم به وجود آوردند.

در اوایل قرن چهارم هـ.ق به دستور عضد الدوله دیلمی، مرقد منور امام (علیه‌السلام) به سبك آن زمان تعمیر و تزیین شد.

 

غزنویان؛ یادگاران مسجد بالاسر

یمین الدوله، سلطان محمود غزنوی، عمارت مشهد توس را كه مرقد علی بن موسی‌الرضا (علیه‌السلام) و رشید در آن دوران است، پس از تخریبی كه پدرش سبكتكین غزنوی در قبه به وجود آورد، از نوساخت و بنایی زیبا بر آن بنیاد كرد.

علاوه بر این، ابوالحسن عراقی معروف به دبیر، در اوایل قرن پنجم ضمن مرمت بقعه رضوی، اقدام به ساخت مسجد بالاسر در كنار حرم مطهر كرد. مسجد بالاسر یادگار دوره غزنویان است.

 

نقاره‌خانه

ازجمله اماکن مهم و تاریخی حرم مطهر نقاره‌خانه است که اکنون بر روی ایوان شرقی صحن انقلاب قرار دارد بنا بر شواهد تاریخی نقاره زنی در آستان قدس از دوره غزنویان مرسوم گردیده و در قرون پس‌ازآن ادامه یافته است بنا به‌رسم قدیم در طول سال به‌استثنای محرم و صفر ،در هر شبانه‌روز ،دو نوبت دقایقی قبل از طلوع و غروب آفتاب و ولایت ائمه اطهار (ع)به‌استثنای شهادت‌ها ،نقاره با طنین خاصی نواخته می‌شود.افزون بر اين، هنگامی‌که حادثه خاصى رخ دهد كه مردم شادمان گردند و جشنى همگانى پديد آيد، نقاره نوازان بر فراز نقاره‌خانه می‌روند و بر طبل‌ها می‌کوبند و در شيپورها می‌دمند.هرگاه در آستان امام هشتم (ع) بيمارى شفا يابد و به خيل شفا یافتگان آستان حضرتش افزوده شود، به‌منظور اعلام همگانى و اظهار سرور و شادمانى ، نقاره‌ها را به صدا درمی‌آورند. نقاره‌زنان هفت نفر هستند كه سه نفرشان بر طبل می‌کوبند و چهار نفر در شيپور می‌دمند.

 

سلجوقیان؛ اولین گنبد

در این دوره اولین گنبد بر روی بقعه ساخته شد.گنبد بزرگ و درخشانی است که بر فراز حرم امام رضا (ع)قرار دارد بزرگ‌ترین نماد شاخص و مظهر مشهد مقدس به شمار می‌رود.ارتفاع آن از کف تا بالای گنبد 20/31متر است.کتیبه بزرگی به‌صورت یک نوار گنبد را دور میزند این کتیبه به خط«علیرضا عباسی»است.گفته‌شده است که نخستین گنبد به دستور سلطان سنجر سلطان سلجوقی و به اهتمام وزیرش "شرف‌الدین قمی "بر فراز مضجع شریف بنیان گردید .در عهد صفویه ابتدا شاه‌طهماسب (930تا984ق)گنبد را مطلا کرد و سپس شاه‌عباس اول (996تا1038ق)ساقع گنبد را با خشت‌های طلا پوشاند.

 

خوارزمشاهیان؛ دوران كاشی‌‌های سنجری

در دوره خوارزمشاهیان، كاشی‌كاری در حرم رنگ و بوی بیشتری یافت. در اوایل قرن هفتم هـ.ق بار دیگر ازاره حرم مطهر با كاشی‌‌های ممتاز معروف به كاشی سنجری تزیین شد. اكنون این كاشی‌‌ها با تاریخ اثنی عشر و ست مائه (۶۱۲) در حرم موجود است.

به‌علاوه در این دوره، اطراف در پیش روی مبارك، در ضلع شمالی رواق دار الحفاظ، با كتیبه‌ای از كاشی چینی مانند ممتاز تزیین شد. در این كتیبه به خط ثلث برجسته، نام و نسب حضرت امام رضا (علیه السلام) تا حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) مكتوب شده ‌است.

 

تیموریان؛ مسجد گوهرشاد و مدرسه دو در

عهد تیموری، دوران پربار و با شكوهی از نظر معماری حرم به‌شمار می‌رود. گوهرشاد خاتون، همسر شاهرخ بن امیر تیمور گوركانی، بانی معروف مسجد گوهرشاد، در این دوره زندگی می‌كرد. از آثار مهم این دوره، بنای باشكوه مسجد گوهرشاد در جنوب حرم مطهر و دو رواق تاریخی دار الحفاظ و دار السیاده است. مدرسه پریزاد، مدرسه دو در و مدرسه سابق بالاسر كه متصل به ضلع غربی دار السیاده بود و اكنون جزء رواق دار الولایه است، هم به این دوره مربوط می‌شود. همه این بناها مربوط به دوران حكومت همسر گوهرشاد خاتون یعنی شاهرخ تیموری است.

از آثار دیگر عهد تیموری، ضلع جنوبی صحن انقلاب است كه به همت امیر علیشیر نوایی، وزیر سلطان حسین بایقرا، آخرین امیر تیموری، بین سال‌‌های ۸۸۵ ـ ۸۷۵ هـ.ق ساخته شد.

 

عهد صفویه؛ دوران طلاكاری

دوران صفویه نیز دوران مهمی در تاریخ معماری حرم به شمار می‌رود. طلاكاری گنبد و گلدسته، ساخت اولین ضریح مرقد منور، رواق‌‌های توحیدخانه، گنبد الله وردی‌خان و گنبد حاتم خانی، همه مربوط به این دوره است. شاه طهماسب، شاه عباس و شاه سلیمان صفوی، از جمله شاهانی بودند كه در این دوره با اقدام‌های اساسی خود، نامشان را در تاریخ معماری حرم ثبت كردند. شاه‌طهماسب صفوی در سال ۹۳۲ هـ.ق برای اولین بار گنبد را به طلا آراسته كرد و اقدام به تهیه اولین ضریح مرقد منور به سال ۹۵۷ هـ.ق كرد. علاوه بر این، ایوان امیر علیشیر و گلدسته كنار گنبد را هم طلاكاری كرد.

در زمان شاه‌عباس، صحن انقلاب وسعت یافت و اضلاع شرقی و شمالی و غربی آن با ایوان‌‌ها و حجره‌‌ها ساخته شد و شاه‌عباس دوم اقدام به تعمیر و كاشی‌كاری آن كرد.

در سال ۹۹۷ هـ.ق كه عبد المؤمن خان ازبك اقدام به غارت اموال آستان قدس رضوی و طلاهای گنبد كرد، شاه‌عباس اول در سفری كه به مشهد آمد، مجدداً گنبد را طلاكاری كرد. این كار در سال ۱۰۱۶ هـ.ق پایان یافت. علیرضا عباسی این جریان، یعنی آمدن شاه‌عباس و طلاكاری گنبد را با خط ثلث در كتیبه كمربندی گنبد خطاطی كرده است.

شاه سلیمان صفوی هم به تعمیر رواق دار السیاده و طلاكاری مجدد گنبد كه در اثر زلزله سال ۱۰۸۴ هـ.ق آسیب‌دیده و فروریخته بود، اقدام كرد. طلاكاری مجدد گنبد در عهد شاه سلیمان، بر چهار ترنج ساقه گنبد به خط محمدرضا امامی كتیبه شده است.

 به گزارش ابن‌بطوطه در حدود سال 730ه.ق اولین ضریح چوبی-فلزی بر روی مضجع شریف حضرت رضا (ع) ساخته شد و دومین ضریح متعلق به سال957ه.ق در عصر صفویه بوده است. در دوره‌های پس‌ازآن نیز ضریح‌هایی در سال 1160و 1238ه.ق و1338ه.ش جایگزین آن گردید.

 

دوره افشاریه؛ سقاخانه اسماعیل طلا

در وسط صحن انقلاب ،سقاخانه‌ای با کتیبه‌ای مطلا از دوران سلطنت نادرشاه افشار است به همین دلیل آن را سقاخانه نادری نیز میگویند بنا بر متون قدیم ،بین سال‌های 1144تا 1145هجری قمری به دستور نادرشاه افشار سنگابی را یکپارچه از سنگ مرمر با ظرفیت سه کر ٰاز هرات به مشهد آوردند و شخصی به نام استاد اسماعیل طلاکار را بر فراز سنگاب پوششی هشت‌ضلعی و سقفی گنبدی شکل بنا نهاد و آن را طلاکاری کرد .سقف گنبدی شکل سقاخانه بر روی پایه‌هایی از سنگ مرمر کنده‌کاری‌شده و کاشی قرار دارد و سطح آن از بالای کاشی پایه‌ها با خشت‌های مطلا و پیرامون آن با اسما الله تزئین شده است.این سقاخانه در سال 1347ه.ش تجدید بناشده است.

 

دوره قاجاریه؛ دوران آینه‌كاری

دوره قاجاریه هم ازنظر معماری، دوران مهمی در تاریخ حرم به شمار می‌رود. بنای صحن آزادی مربوط به این دوره است. در این عهد، ایوان غربی صحن آزادی به طلا آراسته و به ایوان ناصری معروف شد. در همین دوران، كاشی‌كاری و تزیینات صحن آزادی انجام شد. علاوه بر این، در سال ۱۲۷۵ هـ.ق قائم‌مقام نوری اقدام به آینه‌كاری روضه منوره كرد و در همین دوره بود كه رواق‌‌های توحید خانه، دار الحفاظ و دار السیاره آینه‌كاری شد.

 

شكوه گسترش حرم بعد از انقلاب اسلامی در یك نگاه

شاید كم سن و سال‌‌ها فلكه قدیم حضرت را زیاد به خاطر نیاورند، زمانی كه حریم حرم خیلی كمتر از الآن بود و دور تا دور فلكه حضرت را حجره‌‌های كوچك بازاری‌‌ها فرا گرفته بود. اما مشهدی‌‌های باسابقه و قدیمی حتماً آن سال‌‌ها را به یاد می‌آورند. آن‌‌ها وقتی خاطرات سی سال پیش‌شان را با الآن مقایسه می‌كنند، می‌بینند خیلی چیزها تغییر كرده است.

حقیقتی كه همه زائران دور و نزدیك حضرت رضا (علیه‌السلام) هم به آن معتقدند، این است كه حرم از بعد از انقلاب به این‌طرف، چیز دیگری شده است؛ باشکوه‌تر و وسیع‌تر.

افزایش تصاعدی زائران، عدم گنجایش فضاهای باز و سرپوشیده حوزه حرم و رواق‌‌ها، عدم سهولت زیارت و آمدورفت انبوه زائران و ...، آستان قدس رضوی را وا‌داشت به راه‌‌هایی فكر كند كه ضمن در نظر گرفتن مسائل اجتماعی، فرهنگی زیارتی و خدماتی، بهترین و آرام‌ترین فضاهای لازم برای زیارت و نیایش زائران فراهم شود.

با عنایت تولیت عظمی آستان قدس رضوی، روند احداث فضاهای زیارتی، فرهنگی و خدماتی به‌سرعت افزایش یافت، به‌گونه‌ای كه طی سال‌‌های اخیر، حجم عملیات اجرایی بالغ‌بر پنج برابر بناهای قبل از پیروزی انقلاب اسلامی است. زیربنای اماكن در طول ۱۲ قرن، حدود ۱۲ هكتار بود، درصورتی‌که از پیروزی انقلاب اسلامی تاكنون به ۹۰ هكتار رسیده است. احداث بناهای سرپوشیده و فضاهای باز جدید، همراه با توسعه و ترمیم بناهای گذشته، از رویكردهای اصلی این ساخت‌وسازها بوده، ضمن این‌كه آستان قدس رضوی در این سال‌‌ها از توسعه فضاهای فرهنگی هم غافل نمانده است.

با احتساب تلاش‌‌های اخیر، از آغاز پیدایش حرم تاكنون، ۲۶ بنای سرپوشیده به نام رواق، ۹ فضای باز به نام صحن و ۴ مدخل ورودی به نام بست در اطراف مضجع شریف رضوی ساخته‌شده است.

ساخت ضریح فعلی در سال 1372ه.ش به امر تولیت آستان قدس رضوی با طرحی از استاد فرشچیان آغاز شد. ساختار این اثر با ترکیبی از آهن ،فولاد ،چوب گردو،پوشش طلا و نقره و آراستگی‌های منحصربه‌فرد درنهایت استحکام به وزن 12تن و ابعاد 73/3و 78/4با بلندی چهار متر در مدت هفت سال پایان یافت.ضریح مطهر جدید حدود ۱۲ تن وزن داشته، ضخامت پوشش نقرهای و طلایی آن و اتصال روکشهای بدون پیچ یکی از ویژگیهای این ضریح است. طول ضریح ۷۸/۴ و عرض آن ۳۷/۳ و ارتفاع آن با محاسبه سنگ‌پایه ۹۶/۳ متر میباشد.

  افزودن نظر